روزشمار آبان خونین

در آبان ۱۳۹۸، حاکمان جمهوری اسلامی تلاش کردند با شوک شبانه قیمت بنزین، گلوله در خیابان‌ها و یکی از شدیدترین قطعی‌های اینترنت در جهان، مردم ایران را در هم بشکنند. بسیاری از ما آن روزها را «آبان خونین» می‌نامیم؛ هفته‌ای که در آن معترضان غیرمسلح به گلوله بسته شدند، ارتباط کشور با دنیای بیرون قطع شد و خانواده‌ها مجبور شدند عزیزانشان را در سکوت به خاک بسپارند [1][2][7][8][10].

این روزشمار از نگاه مردمی نوشته شده که هدف سرکوب بودند، نه از نگاه حکومتی که معترضان را کشت و سعی کرد شواهد جنایت را پشت یک پرده دیجیتال پنهان کند [1][2][6]. این متن با تکیه بر گزارش‌های سازمان‌های حقوق بشری، روزنامه‌نگاران مستقل و پروژه‌های سنجش اینترنت گردآوری شده تا توالی آن روزهای تلخ به شکلی شفاف دیده شود و بتوان از آن در طرح‌های گرافیکی، آرشیوها و کمپین‌ها استفاده کرد [1][2][3][4][5][6][7][9].

آنچه در آبان خونین رخ داد، در سال ۹۸ تمام نشد. از آن زمان، حکومت فایروال خود را ارتقا داده، تاکتیک‌های قطع اینترنت را پیچیده‌تر کرده و بارها از قطع اینترنت موبایل و مسدود کردن پلتفرم‌ها در برابر امواج جدید اعتراضات استفاده کرده است؛ به‌ویژه پس از سال ۱۴۰۰ و خیزش ۱۴۰۱ در پی کشته شدن ژینا (مهسا) امینی [0][12][13][14]. زخم‌های آبان ۹۸ هنوز باز است و تکنیک‌هایی که در آن هفته آزمایش شد، هنوز علیه مردم استفاده می‌شود [2][6][12][13].

راهنمای خواندن این روزشمار

• تاریخ‌ها به هر دو تقویم شمسی و میلادی (برای تطبیق با منابع جهانی) ذکر شده‌اند.
• زمان‌ها به وقت تهران هستند و بر اساس گزارش‌های مردمی و داده‌های فنی اینترنت تنظیم شده‌اند، نه ادعاهای رسمی جمهوری اسلامی.
• تمرکز بر وقایعی است که توسط منابع مستقل و بین‌المللی مستند شده‌اند [1][2][4][6][9].

گاه‌شمار وقایع

۱. جرقه: افزایش قیمت بنزین

۲۴ آبان ۱۳۹۸ / ۱۵ نوامبر ۲۰۱۹

• حدود ساعت ۰۰:۰۰ (نیمه‌شب)

  در دل شب، بدون هیچ بحث عمومی یا هشدار قبلی، مقامات ناگهان تغییر سیاست بنزین را اعلام می‌کنند [8][11].

  • سیستم سهمیه‌بندی بازمی‌گردد.
  • قیمت بنزین سهمیه‌ای حدود ۵۰ درصد افزایش می‌یابد.
  • قیمت بنزین آزاد تقریباً سه برابر می‌شود.
  • طبق طرح جدید، ۶۰ لیتر اول ماهانه ۱۵۰۰ تومان و بنزین آزاد ۳۰۰۰ تومان قیمت‌گذاری می‌شود [8][11].

  این خبر ضربه سنگینی به مردمی بود که از قبل زیر فشار شدید اقتصادی بودند؛ زمانی که برای اعلام خبر انتخاب شد، آشکارا برای جلوگیری از واکنش فوری مردم بود.

• صبح تا بعدازظهر

  خبر به سرعت پخش می‌شود. تلویزیون دولتی جداول قیمت را تکرار می‌کند؛ اسکرین‌شات‌ها و ویدیوهای توضیحی در پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود [8][11]. مردم در گفتگوهایشان این گرانی را حمله‌ای به سفره قشر ضعیف، رانندگان تاکسی و هر کسی می‌دانند که زندگی‌اش به خودرو وابسته است.

• عصر و آخر شب

  اولین اعتراضات پراکنده و بستن جاده‌ها در شهرهای مختلف از جمله سیرجان و اهواز گزارش می‌شود [1][2][8]. در سیرجان، معترضان به سمت انبار نفت حرکت می‌کنند؛ نیروهای امنیتی با تیراندازی مستقیم پاسخ می‌دهند و حداقل یک نفر در همان شب اول کشته می‌شود [1][2][8]. ویدیوها خشم مردم را نشان می‌دهد؛ خشمی که نه فقط از قیمت سوخت، بلکه از کل سیستمی است که این وضعیت را تحمیل کرده است [2][8].

۲. روز اول طغیان عمومی

۲۵ آبان ۱۳۹۸ / ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹

• حدود ساعت ۰۹:۰۰ تا ۱۴:۰۰

  اعتراضات به یک موج سراسری تبدیل می‌شود. تجمعات، بستن خیابان‌ها و تحصن‌ها در ده‌ها شهر از جمله تهران، تبریز، اصفهان، شیراز، کرج، کرمانشاه، مشهد، اهواز و دیگر شهرها گزارش می‌شود [2][8]. جمعیت در چهارراه‌ها، بزرگراه‌ها و میادین اصلی گرد می‌آیند. در بسیاری جاها رانندگان با خودروهایشان راه را می‌بندند. شعارها به سرعت از «نه به گرانی بنزین» به نفی کلیت نظام حاکم تغییر می‌کند [2][8].

• حدود ساعت ۱۴:۰۰ تا ۱۸:۰۰

  در برخی نقاط، به‌ویژه جاهایی که نیروهای امنیتی به سمت مردم شلیک کرده‌اند، بانک‌ها و ساختمان‌های دولتی مورد حمله قرار می‌گیرند یا به آتش کشیده می‌شوند [2][8]. سازمان‌های حقوق بشری بعدها استفاده گسترده نیروهای امنیتی از گلوله‌های جنگی را در چندین شهر مستند می‌کنند؛ از جمله تیراندازی از پشت‌بام‌ها، شلیک از داخل خودروهای در حال حرکت و شلیک مستقیم به دل جمعیت [1][2][7]. آمار جان‌باختگان به سرعت بالا می‌رود، هرچند ابعاد واقعی آن ماه‌ها بعد مشخص می‌شود [1][2].

• حدود ساعت ۱۶:۰۰ تا ۲۰:۰۰

  اولین اختلالات جدی در اینترنت جهانی ثبت می‌شود. کاربران گزارش می‌دهند که اتصال به سرویس‌های خارجی دشوار شده، در حالی که برخی سایت‌های داخلی هنوز باز می‌شوند [4][6][9]. داده‌های شبکه نشان می‌دهد که اپراتورهای اصلی به تدریج در حال محدود کردن ترافیک بین‌المللی هستند [4][6][9].

• حدود ساعت ۲۲:۱۵ (شب)

  نت‌بلاکس (NetBlocks) گزارش می‌دهد که پس از حدود دوازده ساعت اختلال فزاینده، دسترسی به اینترنت در ایران به حدود ۷ درصدِ سطح معمول سقوط کرده است [4][9]. در این لحظه، درست زمانی که سرکوب نیروهای امنیتی شدت می‌گیرد، ایران عملاً وارد یک «خاموشی اینترنتی سراسری» (Total Shutdown) می‌شود [2][4][6][9].

۳. تاریکی مطلق و کشتار وسیع

۲۶ آبان ۱۳۹۸ / ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹

• تمام ۲۴ ساعت شبانه‌روز

  خاموشی اینترنت تبدیل به یک دیوار دیجیتال محکم می‌شود. رصدخانه‌های اینترنت تخمین می‌زنند که اتصال ملی در حدود ۵ درصد باقی مانده است و اکثر مردم هیچ راهی به اینترنت جهانی ندارند [4][6][9]. شبکه‌های اصلی موبایل مثل همراه اول، ایرانسل و رایتل در سراسر کشور برای ترافیک بین‌الملل تقریباً به‌طور کامل قطع هستند [4][6][9].

• در طول روز

  چون تقریباً تمام راه‌های ارتباطی قطع است، تصاویر و ویدیوهای این روز خیلی دیرتر منتشر می‌شوند. عفو بین‌الملل و سایر سازمان‌ها بعدها ده‌ها مورد را بازسازی می‌کنند که در آن نیروهای امنیتی از سلاح‌های کشنده علیه معترضان و عابران در شهرهایی مثل ماهشهر، شیراز و کرج استفاده کرده‌اند [1][2][7]. خانواده‌ها تعریف می‌کنند که پیکرها مستقیماً از بیمارستان‌ها به مکان‌های نامعلوم برده می‌شوند، نیروهای امنیتی در مراسم خاکسپاری حضور دارند و بازماندگان برای سکوت تحت فشار قرار می‌گیرند [1][2][6][7].

• بازخوانی‌های بعدی

  عفو بین‌الملل نتیجه‌گیری می‌کند که بیش از ۲۲۰ نفر از حداقل ۳۰۴ کشته مستند شده، تنها در روزهای ۲۵ و ۲۶ آبان جان باخته‌اند؛ دقیقاً در اوج همزمانی سرکوب خیابانی و قطعی اینترنت [1][3][6]. ترکیب «گلوله در خیابان» و «تاریکی در اینترنت» به الگوی اصلی آبان خونین تبدیل می‌شود [1][2][6].

۴. ۵۲ ساعت در تاریکی

۲۷ و ۲۸ آبان ۱۳۹۸ / ۱۸ و ۱۹ نوامبر ۲۰۱۹

• تا ۲۷ آبان (حدود ۵۲ ساعت پس از شروع قطعی)

  نت‌بلاکس گزارش می‌دهد که ایران بیش از دو روز است که تقریباً آفلاین است و اتصال همچنان حدود ۵ درصد است [4]. این وضعیت به عنوان یک خاموشی سراسریِ دستوری برای مقابله با اعتراضات گسترده توصیف می‌شود [2][4][6][9].

• تا ۲۸ آبان

  تحلیل ترافیک نشان می‌دهد اتصال به حدود ۴ درصد رسیده است؛ یعنی تقریباً هیچ اطلاعاتی از کشور خارج نمی‌شود [6][9]. عفو بین‌الملل اولین شواهد استفاده از نیروی مرگبار را منتشر می‌کند و از کشته شدن حداقل ۱۰۶ نفر خبر می‌دهد؛ عددی که بعدها با تأیید موارد بیشتر، افزایش می‌یابد [2][6]. روی زمین، مردم در شهرهای زیادی همچنان اعتراض می‌کنند، اما نمی‌توانند صدایشان را به راحتی به دنیا برسانند [1][2][6].

۵. سرکوب در سایه

۲۹ آبان ۱۳۹۸ / ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹

• تمام روز

  ایران همچنان در قطعی تقریباً کامل است. اتصال ملی هنوز روی ۵ درصد گیر کرده و گزارش‌ها نشان می‌دهد برخی از شبکه‌های باقی‌مانده نیز محدودتر شده‌اند [4][9]. در پناه این خاموشی، نیروهای امنیتی به استفاده از خشونت مرگبار ادامه می‌دهند [1][2][7][8].

• ماهشهر و دیگر نقاط بحرانی

  سازمان‌های حقوق بشری و تحقیقات بعدی، خشونت بسیار شدیدی را در ماهشهر و اطراف آن (نیزارها) توصیف می‌کنند. گزارش‌ها حاکی از آن است که نیروهای امنیتی معترضان را محاصره کرده، تعقیب کرده و هنگام فرار به رگبار بسته‌اند [1][2][7][8]. به دلیل قطعی اینترنت و ترس از انتقام‌جویی، بسیاری از بازماندگان تنها پس از وصل شدن اینترنت یا خروج از کشور توانستند روایت خود را بازگو کنند [1][2][6][7].

۶. اولین ترک‌ها در دیوار

۳۰ آبان و ۱ آذر ۱۳۹۸ / ۲۱ و ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹

• از ۳۰ آبان به بعد

  داده‌های فنی نشان‌دهنده بازگشت کند و غیریکسان اینترنت است. رصدخانه‌ها گزارش می‌دهند که ترافیک محدودی از برخی استان‌ها دوباره به اینترنت جهانی می‌رسد، اما بسیار کمتر از سطح عادی [5][6][9]. در عمل، برخی اینترنت‌های خانگی (ADSL) در مناطق شهری خاص وصل می‌شوند، اما اکثر کاربران، به‌ویژه آن‌هایی که به اینترنت موبایل وابسته‌اند، همچنان قطع هستند [5][6][9][12].

• اتصال ملی هنوز زیر ۱۰ درصد

  حتی با وجود این نشانه‌های اولیه، اتصال ملی همچنان کمتر از ۱۰ درصد تخمین زده می‌شود [5][9]. برای بسیاری از مردم، حس زندگی در یک کشور محاصره شده با روزنه‌هایی بسیار کوچک همچنان ادامه دارد.

۷. وصل شدن تدریجی و سیل شواهد

۲ آذر ۱۳۹۸ / ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹

• بازگشت اینترنت خانگی

  نت‌بلاکس تأیید می‌کند که تا ۲ آذر، اینترنت ثابت به حدود ۶۴ درصدِ ترافیک عادی بازگشته است [5]. با این حال، اینترنت موبایل در بسیاری از مناطق همچنان قطع یا به‌شدت محدود و ناپایدار است [5][6][9].

• ویدیوها بالاخره بیرون می‌آیند

  با باز شدن مسیرهای اینترنت خانگی، حجم زیادی از ویدیوها، عکس‌ها و شهادت‌های مردم از اعتراضات و سرکوب به بیرون مخابره می‌شود [2][5][6]. عفو بین‌الملل و گروه‌های دیگر، ویدیوهای حداقل ۳۱ شهر را جمع‌آوری و راستی‌آزمایی می‌کنند که استفاده مکرر از گلوله جنگی توسط لباس‌شخصی‌ها و نیروهای امنیتی علیه مردم غیرمسلح را نشان می‌دهد [2][6]. آنچه حکومت در طول خاموشی سعی در پنهان کردنش داشت، فریم به فریم آشکار می‌شود [2][6][7].

۸. پیامدها: شمارش جان‌باختگان و بلندتر شدن دیوار

اواخر ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۰

• مستندسازی جان‌باختگان

  در ماه‌های بعد، عفو بین‌الملل هویت حداقل ۳۰۴ مرد، زن و کودک را که بین ۲۴ تا ۲۷ آبان کشته شدند، تأیید می‌کند [1][3][10]. این سازمان تأکید می‌کند که با توجه به فشار شدید بر خانواده‌ها برای سکوت، آمار واقعی قطعاً بالاتر است [1][2][6][7].

• آمار ۱۵۰۰ نفر

  خبرگزاری رویترز به نقل از منابع داخلی ناشناس در ایران گزارش می‌دهد که آمارهای داخلی حکومت به کشته شدن حدود ۱۵۰۰ نفر اشاره دارد، هرچند این عدد هرگز به‌صورت شفاف مستند نشده و توسط حکومت انکار می‌شود [8]. دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۲۰ اشاره می‌کند که هیچ تحقیقات داخلی شفاف و معتبری درباره کشتار انجام نشده و هیچ‌یک از نیروهای امنیتی پاسخگو نبوده‌اند [7].

• دستگیری‌های فله‌ای و شکنجه

  هزاران نفر در هفته‌های بعد بازداشت شدند. گزارش‌ها از شکنجه، بدرفتاری در بازداشت، اعترافات اجباری و دادگاه‌های ناعادلانه برای معترضان و فعالان حکایت دارد [1][2][7].

۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵: از خاموشی کامل تا فایروال پیشرفته

• قطعی اینترنت به عنوان سلاح استاندارد

  گروه‌های حقوق دیجیتال نشان می‌دهند که پس از آبان ۹۸، جمهوری اسلامی به‌طور فزاینده‌ای از قطع هدفمند موبایل و خاموشی‌های منطقه‌ای در اعتراضات استفاده می‌کند (به‌ویژه در خوزستان، کردستان و سیستان و بلوچستان) [12][16]. آنچه در مقیاس ملی در آبان ۹۸ تست شد، به ابزار همیشگی جعبه‌ابزار سرکوب تبدیل شد: «اینترنت را قطع کن، سپس نیروها را بفرست» [2][12][16].

• لایه‌های جدید فیلترینگ و نظارت

  گزارش‌های فنی نشان می‌دهد که در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ (پس از قتل مهسا امینی)، حکومت مسدودسازی را شدیدتر کرد؛ پلتفرم‌هایی مثل واتس‌اپ و اینستاگرام که قبلاً باز بودند، فیلتر شدند و اختلالات روی DNS افزایش یافت [0][13]. حکومت تلاش می‌کند با تکیه بر «شبکه ملی اطلاعات»، سرویس‌های داخلی (مثل بانک‌ها) را روشن نگه دارد در حالی که مردم را از اینترنت آزاد محروم می‌کند [6][13][14].

• از آبان خونین تا امروز

  تا سال ۲۰۲۵، تحلیلگران می‌گویند تاکتیک حکومت از «کشیدن کامل دوشاخه» در سال ۹۸ به سمت «خاموشی پنهان» و فیلترینگ هوشمند تغییر کرده است تا هم زیرساخت‌های خودشان آسیب نبیند و هم صدای معترضان خفه شود [0][2][6][12][14]. برای ما که مخالف این وضعیت هستیم، آبان خونین فقط یک خاطره نیست؛ هفته‌ای است که دشمن نشان داد تا کجا پیش می‌رود و عصر جدیدی از کنترل دیجیتال بر خیابان‌ها و گوشی‌های ما آغاز شد [2][6][12][13].

منابع

[0] Open Observatory of Network Interference. (2022). Technical report on Internet shutdowns amid autumn 2022 protests. لینک

[1] Amnesty International. (2020). Iran: Details of 304 deaths. لینک

[2] Amnesty International. (2020). A web of impunity. لینک

[3] Amnesty International. (2020). Internet deliberately shut down. لینک

[4] NetBlocks. (2019). Internet disrupted in Iran. لینک

[5] NetBlocks. (2019). Internet being restored in Iran. لینک

[6] OONI. (2019). Iran’s nation-wide Internet blackout. لینک

[7] Human Rights Watch. (2020). Iran: No justice for bloody 2019 crackdown. لینک

[8] Wikipedia. 2019–2020 Iranian protests. لینک

[9] Wikipedia. 2019 Internet blackout in Iran. لینک

[10] Al Jazeera. (2019). Iran protest death toll at 304. لینک

[11] NY Times. (2019). Iran abruptly raises fuel prices. لینک

[12] ARTICLE 19. (2022). Iran: New tactics for digital repression. لینک

[13] OONI. (2022). Iran blocks social media amid Mahsa Amini protests. لینک

[14] MEI. (2020). Shatter the web: Internet fragmentation in Iran. لینک

[16] Advocacy Assembly. (2022). Iran protests: 5 things to know about internet shutdowns. لینک